KONU ANLATIMI TARİH

I.TBMM DÖNEMİ (23 NİSAN 1920-1 NİSAN 1923)

I.TBMM DÖNEMİ (23 NİSAN 1920-1 NİSAN 1923)

Bu yazımızda Tarih konusu içerisinde yer alan I.TBMM Dönemi konu anlatımını hazırladık. I.TBMM konusundan her yıl KPSS’de soru gelmektedir. I.TBMM konu anlatımının yanı sıra doğru yanlış ve test sorularını da çözmenizi tavsiye ederiz.

  • İstanbul’da Misakımillî kararlarını alan Osmanlı Mebusan Meclisinin kapatılması ve İstanbul’un resmen işgali Ankara’da bulunan Temsilciler Kurulu’nu harekete geçirdi ve Türk milletinin hiçbir etki altında kalmadan kararlar alabilmesini sağlayacak yeni bir meclis açılmasını kararlaştırmışlardır.
  • Seçilen yeni milletvekillerinin bir kısmının Ankara’ya ulaşmaları ile 23 Nisan 1920’de Ankara’da meclis açılmıştır. Mustafa Kemal, l. TBMM’de Ankara’dan milletvekili seçilmiştir.
  • TBMM’nin açılmasından bir gün sonra 24 Nisan 1920’de Mustafa Kemal aynı gün meclis başkanı seçilmiştir.
  • Meclisin ilk günü mecliste  79 milletvekili bulunmaktaydı.
  • En yaşlı üye Şerif Bey’in ifadesi ile Büyük Millet Meclisi adını almıştır.

DİKKAT !!! I.TBMM’nin açılmasıyla Ulusal Egemenliğe dayalı yeni bir devlet kurulmuştur. 29 Ekim 1923 yılında “Cumhuriyet” kavramı eklenmiştir.

I.TBMM’nin Özellikleri

  • Olağanüstü yetkilere sahip bir meclistir.

(Yasama-yürütme ve yargı güçlerini tek bir merkezden yürüttüğü için)

  • Kurucu meclistir.

(Yeni bir devleti oluşturacak ilk kurumları kurduğu ve bir anayasa hazırlayıp uyguladığı, istiklal marşını kabul ettiği, düzenli orduyu kurduğu için)

  • Savaş meclisidir.

(Kurtuluş Savaşı’nda bütün savaşları yönlendirdiği ve bunlarla ilgili kanunlar çıkardığı için)

  • Demokratik meclistir.

(Yasaları oy birliği ile çıkardığı ve farklı görüşleri içerisinde barındırdığı için)

  • Milliyetçi bir meclistir.

(Kurtuluş mücadelesini ulusun çıkarlarına göre yürüttüğü ve azınlıklara yer vermediği için)

  • İhtilalci meclistir.

(Saltanatı kaldırdığı için)

TBMM’nin ilk icra Vekilleri Heyetindeki Bakanlar

  • 3 – 5 Mayıs 1920’de kurulan Türkiye’nin ilk hükümetinde 12 üye vardı. Bu üyeler;
  • Mustafa Kemal (Meclis Başkanı)
  • ismet İnönü (Genelkurmay Başkanı)
  • Fevzi Çakmak (Milli savunma Bakam)
  • Hakkı Behiç (Maliye Bakanı)
  • Bekir Sami (Dışişleri Bakanı)
  • Yusuf Kemal (Ekonomi Bakanı)
  • Cami Baykut (İçişleri Bakanı)
  • Celalettin Arif (Adalet bakam)
  • Mustafa Fehmi (Şeriye Vekili)
  • Adnan Adtvar (Sağlık Bakanı)
  • Rıza Nur (Milli Eğitim Bakanı)
  •  İsmail Fazıl (Bayındırlık Bakanı)

I. TBMM’nin Çıkardığı Kanunlar

  • Ağnam vergisinin arttırılması kanunu (TBMM’nin çıkarttığı ilk kanundur)
  • Gümrük Tarife Kanunu
  • Hıyanet-i Vataniye Kanunu
  • İstiklal Mahkemeleri Kanunu
  • Firariler Hakkında Kanun
  • Başkomutanlık Kanunu
  • Düzenli Ordu Kanunu
  • Teşkilat-l Esasiye Kanunu
  • İstiklal Marşı Kanunu
  • Men-i İsrafat Kanunu: Yerli kaynakları korumak ve israfı önlemek amacıyla çıkarılan kanundur.
  • Men-i Müskirat Kanunu: Tütün ürünlerinin satışını engelleyerek israfı önlemek amacıyla çıkarılan kanundur.
  • Nizab-ı Müzakere Kanunu: Toptancı yeter sayısını içeren meclis iç tüzüğüdür.

l . TBMM’de Yaşanan Önemli Görüş Ayrılıkları

  • Yeni bir ordunun kurulmasında
  • Başkentin Kayseri’ye taşınmasında
  • Ordunun Sakarya’nın doğusuna çekilmesinde
  • Saltanatın kaldırılmasında
  • Başkomutanlık süresinin uzatılmasında görüş ayrılıkları yaşanmıştır.

l. TBMM’de Oluşturulan Gruplar

  • Halk Zümresi Grubu: Sosyalist düşünceye sahip Bolşevik yanlısı gruptur.
  • İstiklal Grubu: Mustafa Kemal’i destekleyen gruptur.
  • Yeşil Ordu Grubu: Çerkez Ethem tarafından desteklenen sol görüşlü gruptur.
  • Tesanüt Grubu: İttihatçıların oluşturduğu meclisteki en örgütlü gruptur.
  • Müdafa-i Hukuk Grubu: Mustafa Kemal’in başkanı olduğu gruptur.

İstiklal (Üç Aliler) Mahkemeleri

  • 1920-1926 yılları arasında etkili oldu. 1949’da kaldırıldı.
  • Üç Ali mahkeme üyeliğini yaptığı için bu mahkemelere Üç Aliler Mahkemesi de denildi. 
  • İç güvenliği sağlamak ve asker kaçaklarını önlemek amacıyla kuruldu.
  • Seyyar (Gezici) mahkemelerdir.
  • Hıyanet-i Vataniye, Firariler Kanunu, Tekâlif-i Milliye Emirleri, Takrir-i Sükûn Kanunu gibi kanunların uygulanmasını sağlamıştır.
  • İstiklal Mahkemeleri ilk kez I. TBMM’ye karşı çıkan ayaklanmalarda, en son Atatürk’e karşı İzmir’de yapılması düşünülen suikastte görev aldı.

Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve Çıkarılma nedenleri

  • Bu kanun;
  • Huzur ve güveni sağlamak,
  • TBMM’nin otoritesini korumak,
  • Milli birlik ve beraberliği sağlamak,
  • Ayaklanmaları bastırmak ve Asker kaçaklarını ve vergi kaçıranları önlemek için çıkarılmıştır.

TBMM’nin Düzenli Orduya Geçiş Aşamasında Aldığı Önlemler

  • Asker kaçaklarını önlemek amacıyla Firariler Kanunu çıkarıldı.
  • İç güvenliği sağlamak amacıyla Seyyar Jandarma Müfrezeleri oluşturuldu.
  • Pontus Rumlarına karşı Merkez Ordusu kuruldu.
  • Düzenli ordunun kurulması fikri İlk kez Kuvay-ı Milliye’nin Batı Anadolu’da Gediz Muharebesi’nde Yunanlılara yenilmesi sonucu ortaya çıktı.

I.TBMM’ye Karşı Çıkan isyanlar

Bu isyanların nedenleri:

  • İstanbul hükümetinin otoritesini koruma düşüncesi
  • İtilaf Devletleri’nin Milli Mücadele’yi engelleme ve Kuvay-ı Milliye’yi boğazlardan uzak tutma düşüncesi
  • Halkın dini duygularının istismar edilmesi
  • Anadolu’daki bazı aile ve aşiretlerin güçlerini kaybetmeme düşüncesi
  • Azınlıkların devlet kurma düşüncesi
  • Bazı Kuvayı Milliyecilerin olumsuz davranışları

Doğrudan İstanbul Hükûmetinin Çıkardığı İsyanlar

Ahmet Anzavur 

  • Bir Osmanlı subayı olan Ahmet Anzavur iki kez Marmara Bölgesi’nde Manyas, Susurluk’ta isyan çıkarmıştır.
  • İlk isyanı Kuvayımilliye birlikleri bastırdı. Bu isyan TBMM’nin açılmasından önce çıkmıştı.
  • İkincisi TBMM açıldıktan sonra çıkarıldı. Bu isyanı Çerkez Ethem ve Ali Fuat Paşa bastırdı.

 Kuvay-l İnzibatiye (Hilafet ordusu)

  • İstanbul Hükûmetinin Kuvayımillîye birliklerine karşı kurduğu bu birlikler, Marmara bölgesinde Kocaeli’de isyan çıkardılar. Ancak Kuvayımillîye birlikleri bu isyanları bastırdı.

 İstanbul Hükûmeti ve İşgalci Devletlerin Kışkırtmaları ile Çıkan İsyanlar

Bolu – Düzce – Hendek – Adapazarı

Boğazlara yakın bu bölgelerde çıkan isyanlarda İngilizler destek sağlamıştır. Kuvay-ı Milliye bu isyanları bastırdı.

 Yozgat (Çapanoğlu)

Çapanoğlu ailesinin çıkardığı bu isyanı Çerkez Ethem bastırmıştır.

 Afyon (Çopur Musa)

Yozgat isyanı sırasında Afyon’da da bir isyan çıkmıştır. Kuvay-ı Milliye’nin sıkıştırması üzerine isyancı Çopur Musa Yunanlılara sığınmıştır.

 Konya (Delibaş Mehmet)

Konya isyanlarının en büyüğü olan Delibaş isyanı, Kuvay-ı Millîye birliklerince dağıtıldı. Delibaş Mehmet Fransızlara sığındı. 

Millî Aşireti İsyanı

Urfa-Siverek bölgelerindeki bu isyancılar, Kuvay-ı Millîye baskısına dayanamayıp Fransızlara sığındılar.

Bunların dışında;

  • Garzan’da Cemil Çeto
  • Bayburt’ta Şeyh Eşref
  • Mardin’de Ali Batı
  • Erzincan’da Koçgiri

Yeni Han’da Postacı Nazım’ın çıkardığı isyanlar da bu kategoridedir.

Azınlıkların Çıkardığı İsyanlar

İtilaf Devletleri’nin desteğiyle bazı Rum ve Ermeni ahali çeteler kurarak ülkenin değişik bölgelerinde isyanlar çıkardılar. Amaçları Wilson İlkelerine dayanarak Anadolu’da bağımsız devletler kurmaktı.

 Kuvay-ı Millîye Birliklerinin İsyanları

Kurtuluş Savaşı’nın Batı Cephesi’nde Yunan ilerleyişini Kuvayı milliyecilerin durduramaması üzerine TBMM düzenli ordu kurma kararını aldı. Bazı Kuvayı milliye şefleri TBMM’nin kurduğu düzenli orduya katılmadıkları gibi emirleri altındaki birliklerle isyanlar çıkardılar.

Bu yönde çıkmış iki önemli isyan;

Kütahya yöresinde Çerkez Ethem ve Denizli, Burdur, Dinar yöresinde Demirci Mehmet Efe isyanlarıdır. Bu isyanları düzenli ordu bastıracaktır.

TBMM’nin İsyanlara Karşı Aldığı Tedbirler

  • 29 Nisan 1920’de Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkartılarak TBMM aleyhindeki girişimler vatan hainliği kabul edilmiştir.
  • TBMM üyelerinden İstiklal Mahkemeleri kurularak isyancılar yargılanıp cezalandırılmaya başlanmıştır.
  • İstanbul’dan yayımlanan fetvalara karşılık, Ankara müftülüğü (Rıfat Börekçi) aracılığı ile karşı fetvalar yayımlanmıştır.
  • İstanbul Hükûmeti ile haberleşme ve resmî ilişkiler kesilmiştir.
  • Halk basın-yayın organları ile gelişmeler hakkında aydınlatılmaya çalışılmıştır. (Anadolu Ajansı ve Hakimiyeti Milliye Gazetesi)
  • Seyyar Jandarma Müfrezeleri kurulmuştur.
  • İrşad (Öğüt) Heyetleri kurulmuştur.
  • Damat Ferit vatan haini ilan edilmiştir.

TBMM’ye Karşı çıkan isyanların Sonuçları

  • İşgal altındaki ülkeyi, ulusal birlik ve beraberlik şartına bağlı olarak, işgal altından kurtarmayı amaçlayan TBMM’nin, kuruluşundan hemen sonra iç isyanlarla uğraşması bazı sonuçları doğurmuştur.

İç İsyanlar

  • Kurtuluş mücadelesinin uzamasına,
  • İşgallerin genişlemesine,
  • Ekonomik kaynakların boş yere harcanmasına ve can kayıplarına neden olmuştur.

İç isyanlar, TBMM’nin yeni kanunlar çıkarmasına ve hızlı teşkilatlanmasına da nedenler oluşturdu. Anadolu’nun değişik  yerlerinde çıkan bu isyanların bastırılması TBMM’nin gücünü ve otoritesini artırmıştır.

Sevr Barış Antlaşması (10 Ağustos 1920)

  • Son Osmanlı Mebusan Meclisi’nde Misak-ı Millî kararlarının kabul edilmesi sonucu İtilaf Devletleri İstanbul’daki meclisi kapattırdılar. Bu gelişme Ankara’da TBMM’nin açılmasını hızlandırmıştı. TBMM’nin açılması işgalciler için büyük bir sorundu. İstanbul Hükûmetini denetim altında tutabiliyorlardı. 
  • İtalya’daki San Remo Konferansı’nda hazırlanan plan Osmanlı Devleti’ne sunuldu. (Aynı tarihlerde de TBMM açılmış ve faaliyetlerine başlamıştır.) Osmanlı idarecileri kendilerine sunulan planın çok ağır hükümler içerdiğini ileri sürerek Sevr’i reddetmişlerdir.
  • Osmanlı yöneticilerinin ilk etapta barış planını onaylamamaları üzerine, itilaf Devletleri yaptırım uygulama amacı ile yeni işgalleri başlattılar. Yunan kuvvetleri Balıkesir, Nazilli ve Bursayı işgal ederek Milne Hattı’na kadar ulaştılar. Yine Yunan birlikleri Doğu Trakya’yı tamamen işgal ettiler. Bu gelişmelerden endişelenen Osmanlı Devleti ,toplanan Saltanat Şürası ile antlaşmanın imzalanmasını kabul etmiş ve Paris yakınlarındaki Sevr kasabasına giden bir heyette (Damat Ferit Hükûmeti adına Hadi Paşa, Reşat Hikmet, Reşat Halis) antlaşmayı imzalamıştır.

Sevr Antlaşması toplam 433 maddedir, bazı hükümleri şunlardır:

  • Doğu Trakya ve Batı Anadolu Yunanistan’a, Mardin-Urfa-Antep-Doğu Anadolu’nun bir kısmı ve Suriye Fransızlara,
  • Ege Adaları Yunanistan’a, Rodos ve 12 Ada İtalyaya,
  • Musul-Irak-Arap bölgeleri İngiltere’ye,
  • Akdeniz Bölgesi (Antalya-MuğIa) İtalya’ya bırakılacaktır.
  • Osmanlı Devleti iç Anadolu ve Orta Karadeniz’den ibaret olup başkenti İstanbul olmaya devam edecektir.
  • Boğazların yönetimi uluslararası bu komisyon tarafından yürütülecek ancak bu komisyonda Türk üye olmayacaktır.
  • Azınlıklara yeni haklar verilecektir.

DİKKAT !!! Sevr Antlaşması meclis tarafından onaylanmadığı için yürürlüğe girmemiştir (Bu yönüyle Ayestefanos Antlaşması’na benzer).

BİLGİ NOTU : Sevr Antlaşması Osmanlı Devletinin imzaladığı son antlaşmadır.

NOT :1.TBMM döneminde devletin en fazla harcama yaptığı alan Milli Savunma’dır.

 Bilecik Görüşmesi (5 Aralık 1920)

  • TBMM’ye karşı üstünlük kuramayan Damat Ferit Hükûmeti istifa etmiş (17 Ekim 1920) yerine Tevfik Paşa Hükûmeti kurulmuştur.
  • Bilecik Görüşmeleri ile İstanbul Hükümeti, TBMM’yi hukuken tanımıştır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir