KONU ANLATIMI TARİH

OSMANLI DEVLETİ DAĞILMA DÖNEMİ (XIX. YÜZYIL 1792-1922)

OSMANLI DEVLETİ DAĞILMA DÖNEMİ (XIX. YÜZYIL 1792-1922)

Bu yazımızda Osmanlı Devleti Dağılma Dönemi konu anlatımını sizler için hazırladık.Osmanlı Dağılma Dönemi konusundan KPSS Sınavında 2-3 soru gelmektedir. Dağılma Dönemi konusunun daha iyi anlaşılması için test soruları ve doğru yanlış sorularını da çözmenizi tavsiye ederiz.

Dağılma Dönemi Padişahları

  • III.Selim (1 787-1807) (son 8 yılı)
  • IV.Mustafa (1807-1808)
  • II.Mahmut (1 808-1839)
  • Abdülmecit (1839-1861)
  • Abdülaziz (1861—1 876)
  • V.Murat (1876-1876)
  • II.Abdülhamit (1876-1 909)
  • V.Mehmet Reşat (1 909-1918)
  • VI. Mehmet (Vahdettin) (1918-1922)

XIX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı’da Genel Durum

XIX. yüzyılda Osmanlı’yı zor durumda bırakan gelişmeler şunlardır:

  • Fransız İhtilali ile milliyetçilik hareketlerinin Balkanları ve Ermenileri etkilemesi
  • Sanayi Devrimi ile büyük devletlerin sömürge ve pazar arayışına Osmanlı topraklarında girişmesi
  • Osmanlı’nın gelişmeleri takip edememesi sonucu askerî ve ekonomik yönden zayıflamış olması

Siyasi Gelişmeler

Osmanlı-Rus savaşı ve Bükreş Antlaşması

  • Osmanlı ordusu ve donanmasının yetersizliği sonucu yenilgiyi kabul ederek Rusya ile 1812’de Bükreş Antlaşması imzaladı.

Antlaşmaya göre;

  • Besarabya Rusya’ya bırakılacak
  • Eflak ve Boğdan Osmanlı’ya geri verilecek
  • Sırplara iç işlerinde bazı imtiyazlar verilecek

Osmanlı’da Milliyetçilik Hareketleri

 Osmanlı’da Milliyetçi İsyanlara Ortam Hazırlayan Etkenler

  • Fransız İhtilali ile yayılan milliyetçilik düşüncesi
  • Panslavizm politikası ile Rusya’nın Balkan halkını kışkırtması
  • Osmanlı merkezi otoritesine duyulan güvenin azalması
  • Balkan topraklarının savaşlarda sürekli el değiştirmesi
  • Bazı yöneticilerin halka baskı yapması

Sırp isyanı (1804)

Osmanlı’da milliyetçilik düşüncesiyle isyan eden ilk topluluk Sırplardır. Sırplar, 1804’te Kara Yorgi önderliğinde isyan ettiler.

Nedenleri;

  • Millîyetçilik akımı
  • Sırp topraklarının sürekli el değiştirmesi
  • Yöneticilerin halka baskı yapması.

DİKKAT !!! Sırplar;

-1812 Bükreş Antlaşması ile imtiyaz

-1829 Edirne Antlaşması ile özerklik

-1878 Berlin Antlaşması ile bağımsızlık kazanmıştır.

Edirne Antlaşması (1829)

-Rusların Erzurum ve Edirne’ye ilerlemesi üzerine Osmanlı Devleti ile Rusya arasında 1829 Edirne Antlaşması imzalanmıştır.

-Savaşı Rusya kazanmıştır.

-Bu savaşın kaybedilmesinde Yeniçeri Ocağı yerine kurulan yeni ordunun savaşa hazır olmaması etkili olmuştur.

-Edirne Antlaşması, Küçük Kaynarca Antlaşması’ndan sonra Rusya ile imzalanan ikinci ağır antlaşmadır.

Edirne Antlaşması Maddeleri

-Mora’da bağımsız Rum Devleti kurulacak.

Eflak ve Boğdan’a imtiyazlar verilecek.

-Sırbistan’a özerklik tanınacak.

-Rus ticaret gemileri İstanbul ve Çanakkale boğazlarından serbestçe geçebilecek.

Mısır Sorunu ve Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı

  • 1798’de Mısır’ın Fransa tarafından işgal edilmesi sırasında bölgeye gönderilen gönüllü birlikler arasındaki Mehmet Ali Paşa Mısır’da ayaklanarak yönetimi ele geçirmiştir. Osmanlı bunu kabullenerek onu Mısır valisi olarak atamıştır.
  • 1820’de Mora’da çıkan isyanda II. Mahmut, Kavalalı’dan yardım istemiştir.
  • Kavalalı donanma göndermesine karşılık Mısır valiliğinin yanında Mora ve Girit valiliğini de istemiştir. II. Mahmut bu şartı önce kabul etmiş ancak daha sonra yerine getirmeyince KavalaIı, Osmanlı’ya karşı isyan etmiştir.
  • Kavalalı, oğlu İbrahim Paşa komutasındaki Mısır ordusunu Suriye’ye göndermiştir. Burada Osmanlı’yı yenen bu ordu Kütahya’ya kadar ilerlemiş, bu sırada İngiltere ve Fransa’dan yardım alamayan Osmanlı Rusya’dan yardım istemiştir. Rusya yardım için İstanbul’a donanma gönderince, İngiltere ve Fransa arabuluculuk yaparak Kavalalı İsyanı’nı durdurmuşlar ve Osmanlı ile Mehmet Ali Paşa arasında 1833’te Kütahya Antlaşması imzalanmıştır.

Kütahya Antlaşması

  • Mehmet Ali Paşa’ya Mısır’ın yanında Suriye valiliği verilecek.
  • Kavalalı’nın oğlu İbrahim Paşa’ya da Cidde ve Adana valiliği verilecek.

Kütahya Antlaşmanın Önemi

  • Mısır sorunu geçici olarak çözümlenmiştir. İngiltere ve Fransa Rusya’nın Osmanlı ve Boğazlar üzerinde ayrıcalık elde etmemesi için antlaşmada ara bulucu olmuşlardır.

1833 Hünkâr İskelesi Antlaşması

-Osmanlı saldırıya uğrarsa Rusya ordu gönderecek ama masrafları Osmanlı tarafından karşılanacak.

-Rusya’ya saldırı olursa Osmanlı, boğazları kapayacak, Rus gemileri boğazlardan serbestçe geçecek.

-Antlaşma 8 yıl yürürlükte kalacaktı.

Hünkâr İskelesi  Antlaşmanın Önemi

  • Rusya’nın Karadeniz’deki güvenliği artmıştır.
  • Denge siyaseti uygulayan Osmanlı, saldırılara karşı kendini güvence altına almıştır.
  • Bu antlaşma boğazlar sorununun çıkmasına neden olmuştur.
  • Osmanlı son kez boğazlardaki egemenlik hakkını tek başına kullanmıştır.
  • İngiltere ve Fransa’nın Doğu Akdeniz’deki çıkarları tehlikeye düşmüştür.

1838 Baltalimanı Ticaret Antlaşması

  • Osmanlı, Hünkâr İskelesi Antlaşması ile sınırlarını güvence altına aldıktan sonra İngiltere ve Fransa’yı tamamen küstürmek istemiyordu.
  • Fransa Kavalalı’yı destekliyor ve Doğu Akdeniz’de onun gücünü kullanmak istiyordu. İngiltere’nin ise Osmanlı’nın varlığını devam ettirmesi çıkarlarına uygundu.
  • İngiltere, Osmanlı’nın içinde bulunduğu zor durumdan faydalanarak 1838 Balta Limanı Antlaşması’nı imzalamayı başardı.

Bu antlaşma ile;

  • İngiliz mallarının Osmanlı pazarına girmesi kolaylaştı.
  • Osmanlı, İngiltere’ye ekonomik ayrıcalık vererek herhangi bir sorunda desteğini almak istedi.
  • Osmanlı Avrupa’nın açık pazarı ve yarı sömürgesi oldu.

1840 Londra Konferansı

  • Kavalalı, Fransa’dan aldığı destekle 1839’da yeniden ayaklanmıştır. Nizip Savaşı’nda Osmanlı’yı yenmiş ve bu sırada II. Mahmut ölmüş ve yerine Abdülmecit geçmiştir. Osmanlı Mısır ordusunu durduracak güçte değildir. Bu yüzden Hünkâr İskelesi Antlaşması gereği Rusya Osmanlı Devleti’ne yardım edecekti.
  • Fakat İngiltere bunun önüne geçmek ve Mısır sorununu çözmek için Fransa hariç İngiltere, Prusya, Rusya, Avusturya ve Osmanlı’nın katıldığı 1840 Londra Konferansı’nı düzenlemiştir.

Bu konferansta Londra Antlaşması imzalanmıştır.

Antlaşmaya göre;

  • Mısır valiliği babadan oğula geçmek kaydıyla Kavalalı’ya ve oğullarına verilecek. (Hidiv Yönetimi)
  • Adana ve Suriye valilikleri Kavalalı ve oğlu İbrahim Paşa’dan geri alınacak.
  • Mısır’da vergiler Osmanlı adına toplanacak ve dörtte biri İstanbul’a gönderilecek.

Londra Antlaşmanın Önemi

  • Bu antlaşma ile Mısır sorunu kesin olarak çözümlenmiştir.
  • İngiltere, Doğu Akdeniz çıkarlarını korumayı başarmıştır.
  • Rusya’nın Osmanlı’ya yardım ederek Boğazlar üzerinde yeni ayrıcalıklar elde etmesi önlenmiştir.
  • Mısır imtiyazlı bir eyalet haline gelmiştir,
  •  Osmanlı’nın toprak bütünlüğünü tek başına koruyamayacağı bir kez daha görülmüştür. Bu durum Avrupalıların Osmanlı’nın iç işlerine karışmasını kolaylaştırmıştır.
  • Osmanlı, Mısır İsyanı sırasında Avrupa devletlerinin yardımını almak için Tanzimat Fermam’m ilan etmiştir.

Boğazlar Sorunu

  • Osmanlı’nın 1833’te Rusya ile imzaladığı Hünkâr İskelesi Antlaşması’nın boğazlar ile ilgili maddesi boğazlar sorununun çıkmasına neden olmuştur.
  • Rusya bu antlaşmayla İngiltere ve Fransa’dan daha üstün bir konuma gelmiştir.
  • 1841 ‘de antlaşmanın süresinin dolması üzerine İngiltere, Fransa, Avusturya, Prusya ve Osmanlı Devleti boğazlar sorununu görüşmek üzere Londra’da uluslararası bir konferans düzenlemişlerdir.

1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi

Bu sözleşmeye göre;

  • Boğazlar Osmanlı egemenliğinde kalacak
  • Savaş zamanında boğazlar savaş gemilerine kapalı olacak
  • Boğazlar barış zamanında bütün devletlerin savaş gemilerine kapalı olacak. Bu durum Avrupa devletlerinin garantisinde olacak.

Antlaşmanın Önemi

  • Boğazlar ilk defa uluslararası bir statü kazanmıştır.
  • Osmanlı’nın boğazlardaki mutlak egemenliği sona ermiştir.
  • Rusya Hünkâr İskelesi Antlaşması ile elde ettiği üstünlüğü kaybetmiştir.

Kırım Savaşı (1853-1856)

Nedenleri

-Rusya’nın Osmanlı’nın güçlenmesini ve Avrupadan destek almasını istememesi

-Rusya’nın Boğazlardaki etkinliğini artırarak sıcak denizlere inmek istemesi

-Rusya’nın Kutsal Yerler sorunu çıkararak Osmanlı’ya yaptırım uygulamak istemesi

-Osmanlı’ya yaptığı resmî ziyarette Rus Prensi Mençikof’un Osmanlı’yı küçük düşürücü hareketlerde bulunması

-Osmanlı Devleti’ne İngiltere, Fransa, Piyomente (İtalyan şehir devleti), Avusturya savaş sırasında yardım etmiştir.

-Savaşı Osmanlı Devleti kazandı. Rusya barış istedi.

-Çar Nikola Osmanlı Devleti için savaş öncesinde “Hasta Adam” ifadesini kullandı ve bu ifade daha sonra ünlü oldu.

-Osmanlı ilk kez İstikraz adıyla İngiltere’den dış borç aldı.

DİKKAT !!! Kırım Savaşı’na katılmadığı halde Paris Antlaşmasına katılan devlet Prusya’dır.

1856 Paris Antlaşması

Maddeleri

  • Osmanlı, Avrupa devleti sayılacak ve Avrupa hukukundan yararlanacak
  • Osmanlı’nın toprak bütünlüğü Avrupa’nın garantisinde olacak.
  • Boğazlar, 1841 Londra Sözleşmesi’ne göre yönetilecek
  • Osmanlı ve Rusya Karadeniz’de tersane ve donanma bulundurmayacak
  • Osmanlı’nın ilan ettiği Islahat Fermanı, Avrupalı devletlerce dikkate alınacak
  • Karadeniz tarafsız hâle getirilecek, tüm devlet[erin ticaret gemilerine açık, savaş gemilerine kapalı olacak.
  • Tuna’da ulaşım serbestisi yeniden kurulacak ve bunu sürekli kılmak için antlaşmayı imzalayan devletlerin temsilcilerinden bir “Tuna Komisyonu” kurulacak.

Antlaşmanın Önemi

  • Osmanlı’nın topraklarını kendi başına koruyamayacağı anlaşılmıştır.
  • İngiltere ve Fransa, Osmanlı üzerindeki çıkarlarını korumuştur.
  • Karadeniz tarafsız hâle gelecek, sadece ticaret gemilerine açık olacak, Osmanlı ve Rusya Karadeniz’de donanma ve tersane bulundurmayacak”. maddesi Osmanlının savaştan gatip çıkmasına rağmen yenik devlet durumuna düştüğünün göstergesidir.
  • Avrupalılar Islahat Fermanı’nı kullanarak Osmanlı’nın iç işlerine karışmışlardır.

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaş (93 Harbi)

  • İstanbul (Tersane) Konferansı’nda Sırbistan ve Karadağ’ın topraklarının genişletilmesi, Bosna, Hersek ve Bulgaristan’da özerk yönetimlerin kurulması kararlarını Osmanlı kabul etmemiştir. Bunun üzerine Avrupalı devletler Londra Konferansı’nı toplamışlar ancak Osmanlı bu konferansın da kararlarını kabul etmeyince Rusya, Osmanlı’ya 1877 yılında savaş açmıştır.
  • Ruslar doğuda Kars, Ardahan, Batum ve Doğubayazrt’ı alarak Erzurum’a kadar ilerlemiş, batıda ise İstanbul Yeşilköy’e (Ayastefanos) kadar gelmiştir. Bunun üzerine II. Abdülhamit barış istemek zorunda kalmış ve 1878 Ayastefanos Antlaşması imzalanmıştır.

Ayastefanos Antlaşması

Antlaşmaya göre;

  • Büyük Bulgaristan Krallığı kurulacak
  • Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız olacak Kars, Ardahan, Batum ve Doğubayazıt Rusya’ya bırakılacak
  • Bosna Hersek’e muhtariyet verilecek
  • Girit’te ve Ermenilerin yaşadığı bölgelerde ıslahatlar yapılacak
  • Osmanlı Rusya’ya savaş tazminatı ödeyecek

Antlaşmanın Önemi

  • Panslavizm politikası başarılı oldu.
  • Bulgaristan Krallığı’nın kurulması ile Rusya’nın etki alanı Ege Denizi’ne ulaştı.
  • Ermeni sorunu ortaya çıktı ve ilk defa uluslararası bir belgede yer aldı.

 Berlin Antlaşması (1878)

  • Savaşta Osmanlı’ya yardım etmeyen Avrupalılar Osmanlı’yı güçsüz bırakmak ve istediklerini kolayca yaptırmak istediler. Fakat Rusya’nın Balkanlar’da güçlenmesi Avusturya ve Almanyayı, Basra Körfezi’ne yaklaşması da İngiltere’yi tedirgin etmekteydi.
  • Bu nedenle Avrupalılar Ayastefanos Antlaşması’na karşı çıkarak 1878’de Berlin Konferansı’nı topladılar. Rusya bu devletlerle savaşı göze alamadığı için barış teklifini kabul etmiş ve Rusya, Avusturya, Almanya, Fransa ve İtalya’nın katıldığı konferansta 1878 Berlin Antlaşmaşı imzalanmıştır.

Antlaşmaya göre;

  • Ayastefanos Antlaşması’yla kurulan Bulgar Krallığı üçe ayrıldı.
  • Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız olacak,
  • Kars, Ardahan ve Batum Rusya’da,
  • Doğubayazıt Osmanlı’da kalacak,
  • Girit ve Ermenilerin yaşadığı yerlerde ıslahat yapılacak,
  • Bosna Hersek Osmanlı toprağı sayılacak, geçici olarak Avusturya tarafından yönetilecek,
  • Osmanlı, Rusya’ya savaş tazminatı verecek.

Antlaşmanın Önemi

  • Balkanlar’da Osmanlı’nın otoritesi göstermelik olarak devam ettirilerek Rusya’nın etkinliği azaltılmıştır.
  • Ermeni meselesi uluslararası bir sorun hâline geldi. (ilk kez)
  • Avrupalı devletler Berlin Antlaşması’yla Osmanlı’nın paylaşılması sürecini başlatmış ve bu tarihten sonra Osmanlı’nın dağılma süreci hızlanmıştır.

Girit Sorunu ve Osmanlı-Yunan Savaşı (1897)

Osmanlı Girit’i 1669’da almış, iskân çalışmalarına rağmen Rum nüfusu çoğunlukta kalmıştı. Girit sorununa Avrupalıların karışmasını istemeyen Osmanlı 1878 Halepa Fermanı ile Giritli Rumlara ayrıcalık vermiş ve isyan geçici olarak bastırılmıştır.

Yunanistan’ın bu isyana yardsm ettiği anlaşılınca Osmanlı-Yunan savaşı başlamıştır (1897). Osmanlı, Dömeke Meydan Savaşı’nı kazanmış ve Mora’ya girmiştir. Bunun üzerine Avrupalılar müdahele de bulunarak Osmanlı ile Yunanlılar arasında 1897 İstanbul Antlaşması imzalanmıştır.

Antlaşmaya göre;

  • Yunanistan Girit’teki askerlerini geri çekecek,
  • Girit’e özerklik verilecek ve Yunan kraliyet ailesinden bir prens Girit’i yönetecek.

DAĞILMA DÖNEMİ ISLAHATLARI

II.Mahmut Dönemi (1808-1839)

Sened-i İttifak (1808)

-II.Mahmut ile Ayanlar arasında yapılan sözleşmeye Sened-i İttifak denir.

-Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa antlaşmayı hazırlamıştır.

Yapılan Antlaşmaya göre;

-Ayanlar, devlet otoritesini tanıyacak ve yapılan ıslahatlara karşı çıkmayacaklar,

-Ayanlar, bulundukları bölgede devletin asker ve vergi toplanmasına yardım edecek,

-İstanbul’da isyan çıkarsa Ayanlar padişaha yardım edeceklerdi.

Önemi

-Osmanlı tarihinde padişahın yetkileri ilk kez kısıtlanmıştır.

-İngiltere’de yapılan Magna Carta’ya benzemektedir.

Yönetim ve Sosyal Alanda Yapılan Yenilikler

  • Divan-ı Hümayun kaldırılarak yerine nazırlıklar (bakanlıklar) kuruldu.
  • Müsadere (ölen memurların mallarına el konulması) kaldırıldı.
  • Tımar sistemi kaldırıldı.
  • Pasaport uygulamasına geçildi.
  • Memurlarla ilgili olarak; 
  • Maaşa bağlandı,
  •  Fes, ceket, pantolon giymeleri zorunlu kılındı.
  • Tayin ve terfileri kurallara bağlandı. 
  • Dâhili ve harici olarak ikiye ayrıldı.
  • Devlet dairelerine resmini astırdı. (İlk kez)
  • Vakıfların yapısını düzenlemek için Evkaf Nezareti (Vakıflar Bakanlığı) kuruldu. 
  • Yasaları hazırlamak için Meclis-i Valay-ı Ahkâm-ı Adliye açılmıştır.
  • Toplanacak vergileri belirlemek için mülk sayımı yapılmıştır.
  • İdari konuların yürütülmesi ile ilgili olarak Darı Şurây-i Bab-ı Ali kurulmuştur.
  • Birkaç sancak birleştirilerek Müşirlikler kurulmuştur.
  • Posta teşkilatı kurulmuştur. (ilk kez)
  • İstanbul’daki hastalıklara karşı karantina uygulamasına geçilmiştir.

Askerî Alanda Yapılan Yenilikler

  • Avrupa tarzında “Sekban-t Cedit” isminde modern bir ordu kuruldu.
  • Yeniçerilerin bu orduya tepki göstermesiyle kaldırıldı. Yerine Eşkinci Ocağı isminde bir ordu kuruldu.
  • Yeniçerilerin Eşkinci Ocağı’na da tepki göstermesiyle 1826 Vakay-ı Hayriye olayı ile Yeniçeri Ocağı kaldırıldı.
  • Bu ocağın kaldırılmasıyla;
  •  Merkezi otorite güçlenmiş,
  • Yeniliklerin önündeki en önemli engel kaldırılmış,
  • Asakir-i Mansure-i Muhammediye isminde Yeniçeri Ocağı yerine bir ordu kurulmuştur (İlk millî ordu). Bu orduyu yönetmek için seraskerlik kurulmuştur. (ilk Osmanlı seraskeri Ağa Hüseyin Paşa’dır.)
  • Eyaletlerin güvenliğini sağlamak için Redif Birlikleri oluşturulmuştur.
  • Harp Okulu (Harbiye) ve Askerî Tıp Okulu (Tıbbiye) açılmıştır. (Tıp okulunu Hekimbaşı Mustafa Behçet Efendi açmıştır.)
  • Askerî işleri düzenlemek için Dar-ı Şurây-l Askerîye açılmıştır.
  • Mızıkay-ı Hümayun (Askerî Bando) kurulmuştur.
  • Askeri amaçlı ilk nüfus sayımı yapılmıştır.

Eğitim Alanında Yapılan Yenilikler

  • İlköğretim zorunlu hâle getirilmiştir (Sadece İstanbul’da).
  • Enderunun önemini kaybetmesi üzerine devlet memuru yetiştirmek için Mekteb-i Maarif-i Adliye açılmıştır.
  • Batı tarzı eğitim yapan Rüştiyeler (Ortaokul) açılmıştır.
  • İlk kez Avrupa’ya öğrenci gönderilmiştir (Bu öğrencilere daha sonra Genç Osmanlılar ismi verilecektir).
  • Takvimi Vakayı isminde ilk resmî gazete çıkarılmıştır (1831).
  • Mekteb-i Ulumu Edebiye isminde okul açılmıştır (Avrupa tarzı modern eğitim için açılmış ortaokul).
  • Bab-ı Ali’de tercüme amaçlı tercüme odası açılmıştır.

Ekonomi Alanında Yapılan Yenilikler

  • Yerli malı kullanımı zorunlu hâle getirilmiştir.
  • Çuha (Kumaş) fabrikası açılmıştır.
  • Avrupa ile ticari ilişkileri geliştirmek için Rumi Takvim kullanılmıştır.
  • Gümrük vergileri indirilmiştir.
  • 1838’de İngiltere ile Balta Limanı Ticaret Anlaşması yapılmıştır (İngiltere’nin Mısır sorununda desteğini almak için).

Bu antlaşma ile;

  • İngiltere’ye ticari ayrıcalık verilecek,
  • İngiltere’den alınan gümrük vergisi %12’den %3’e indirilecekti.

Sonucunda

  • Osmanlı yerli sanayisi çökmüş,
  • Osmanlı’da işsizlik artmış,
  • Osmanlı, İngiltere’nin açık pazarı hâline gelmiş,
  • Osmanlı ekonomisi dışa bağımlı olmuştur.

Tanzimat Fermanı (1839)

  • Bu fermana “Gülhane Hatt-ı Hümayun’u” veya “Tanzimat’ı Hayriye”de denir.
  • Bu ferman Abdülmecit Dönemi’nde ilan edilmiştir.
  • Hazırlayan ve halka sunan ise Hariciye Nazın Mustafa Reşit Paşa’dır,

Fermanın İlan Edilme Nedenleri

  • Osmanlı Devleti’nin dağılmasını önlemek Mısır sorununda Avrupalı devletlerin desteğini almak
  • Ülkede eşitliği sağlamak
  • Selim ve II. Mahmut ıslahatlarını daha kapsamlı kılmak
  • Avrupalı devletlerin Osmanlı’nın iç işlerine müdahalesini engellemek

Fermanın Hükümleri

  • Tüm tebaanın canı, malı, namusu güvenceye alınacak
  • Vergiler herkesin gelirine göre ve düzenli alınacak
  • Mahkemeler herkese açık olacak ve hiç kimse yargılanmadan cezalandırılmayacak
  • Askerlik herkes için vatan görevi hâline gelecek 
  • Herkes mal ve mülke sahip olabilecek ve onları miras olarak bırakılabilecek (Müsadere resmen kalkmıştır.)
  • Rüşvet ve iltimas (kayırma) yasaklanacak

Fermanın Özellikleri

  • Padişah yetkileri ikinci kez kısıtlanmıştır (Kanunla sınırlanması ilk kez).
  • Hukukun üstünlüğü kabul edilmiştir.
  • Anayasacılık hareketinin başlangıcıdır (Anayasa değildir.).
  • İnsan hakları, eşitlik, özgürlük gibi hükümler önemsenmiştir.
  • Padişahın istemesiyle yayınlanmıştır.
  • Avrupa devletlerin baskısı söz konusu değildir.

Islahat Fermanı (1856)

  • Tanzimat Fermanı’nda istenilen sonuca ulaşılamaması üzerine onu tamamlayan bir belge olarak padişahın iradesiyle ortaya çıkmıştır.
  • Abdülmecit döneminde Sadrazam Mehmet Emin Afi Paşa tarafından ilan edilmiştir.
  • Ferman, gayrimüslimlere birçok ayrıcalık tanımıştır.

Fermanın İlan Edilme Nedenleri

  • Azınlıkları imparatorluk çatısı altında tutmak
  • Devletin bütünlüğünü sağlamak
  • Avrupalı devletlerin Osmanlı’nın iç işlerine karışmasını engellemek
  • Kırım Savaşı sonrası yapılan Paris Konferansı’nda Avrupalı devletlerin desteğini almak

Fermanın Hükümleri

  • Gayrimüslimler din değiştirmeden devlet memuru olabilecek.
  • Gayrimüslimlere küçük düşürücü sözler (Gâvur vs.) söylenmeyecek.
  • Azınlıklar şirket, banka, okul, kilise, hastane açabilecek.
  • Azınlıklar belediye ve il genel meclislerine üye olabilecek.
  • Azınlıklar mal-mülk sahibi olabilecek
  • Mahkemeler açık olacak, herkes kendi dinine göre yemin edecek.
  • İşkence, dayak, angarya yasaklanacak.
  • Azınlıklar “Nakd-i Bedel” (Bedelli Askerlik) karşılığı askerlik yapmayacak. (Cizye kesin olarak kalkmıştır.).
  • Vergiler herkesin gelirine göre alınacak, iltizam sistemi kaldırılacak.

Fermanın Özellikleri

  • Dağılmayı önlemek için ilan edilmiş fakat dağılmayı hızlandırmıştır.
  • Avrupalı devletlerin Osmanlı’ya müdahalesi artmıştır.
  • Tanzimat Fermanı ile herkese, Islahat Fermanı ile sadece azınlıklara haklar verilmiştir.
  • Tanzimat Fermanı devletin isteğiyle, Islahat Fermanı dış devletlerin isteğiyle hazırlanmıştır.
  •  Gayrimüslimlerden alınan haraç ve cizye vergileri kaldırılmıştır.

Tanzimat Dönemi Yenilikleri (1839 – 1876)

  • Tanzimat Dönemi’nde tahtta bulunan Abdülmecit (1839-1861) ve Abdülaziz’in yoğun ıslahatları vardır. (1861-1876)
  • Tanzimat ve Islahat Fermanı’nı ilan eden padişah Abdülmecit’tir.

Abdülmecit Dönemi’nde (1839 – 1861)

  • Anadolu’da ilk demir yolu hattı yapılmıştır. (İzmir – Aydın hattı).
  • İlk telgraf hattı kurulmuştur (İstanbul-Edirne)
  • İlk kâğıt para olan kaime çıkarılmıştır.
  • İlk banka olan Bank-ı Dersaadet açılmıştır (1847).

DİKKAT !!! Bank-ı Dersaadet Bankası’nın Kırım Savaşı’nda iflas etmesi üzerine çoğunluğu İngilizlere ait olan Bank-ı Osmanı (Osmanlı Bankası) açılmıştır (1656).

  • İlk dış borç 1854 yılında İngiltere‘den, Kırım Savaş sırasında alınmıştır.
  • Türklerin çıkardıkları ilk özel gazete olan Tercüman-ı Ahval çıkarılmıştır.
  • İstanbul’da ilk belediye örgütü kurulmuştur.
  • Padişahın annesi tarafından Bezmialem Valide Sultan adıyla ilk vakıf hastanesi kurulmuştur.
  • Arazi Kanunnamesi yapılarak özel mülkiyet güvencesi geliştirilmiştir.
  • Umum-u Zaptiye (Jandarma) Teşkilatı kuruldu.(1854)
  • İl genel meclisleri kurulmuştur.
  • 1848’de Darülmuallimin (Erkek öğretmen okulu) açılmıştır.
  • 1857’de Maarif-i Umumu Nezareti ( Eğitim Bakanlığı) açılmıştır.
  • 1859’da Mekteb-i Mülkiye (Siyasal Bilgiler) açıldı.
  • Askeri İdadi ve Askeri Baytar Mektebi açılmıştır.
  • Ceza ve ticaret kanunnameleri çıkartılmış, ticaret mahkemeleri oluşturulmuştur.
  • Encümen-i Daniş isminde okutulacak derslerle ilgili eser hazırlamak için bir kurum oluşturulmuştur. (1851 -Osmanlı bilim akademisi)
  • 1849’da yolcu taşıma amaçlı Şirket-i Hayriye kurulmuştur.
  • 1845’te Mecidiye – Kafa kağıdı denilen ilk kimlik belgeleri halka dağıtılmıştır.

Abdülaziz Dönemi’nde (1861 -1876)

  • 1864’te ViIayet Nizamnamesi çıkarılarak ülke vilayet, sancak, kaza ve köy gibi birimlere ayrılmıştır.
  • Avrupa hukukundan yararlanılarak Nizamiye Mahkemeleri açılmıştır (Hukukta ikilik başladı 1864).
  • Şurây-ı Devlet adıyla Danıştay kurulmuştur (1868).
  • Ahmet Cevdet Paşa başkanlığında bir komisyon tarafından ilk medeni kanun (mecelle) hazırlanmaya başlanmıştır. (Mecelle Osmanlı Devleti’nin ve Türk tarihinin ilk, dünya tarihinin ise ikinci medeni kanunudur. Abdülaziz Dönemi’nde çıkarılan bu kanun II. Abdülhamit Dönemi’nde uygulandı. )
  • 1870’te ilk kız rüştiyesi (ortaokul) olan Darülmuallimat açılmıştır.
  • Galatasaray Sultanisi (lisesi) açılmıştır (1868).
  • Darüşşafaka açılmıştır. (Yetim müslüman çocuklar için)
  • Memleket Sandıkları ve Emniyet Sandıkları açılmıştır.
  • Memleket Sandıkları daha sonra Ziraat Bankası (1888) olacaktır.
  • Sergi-i Umum-u Osmani adıyla ilk Türk fuarı açılmıştır.
  • Mithat Paşa tarafından yetim ve kimsesiz çocuklar için Niş’te Islahhane Sanat Okulu açılmıştır.
  • Abdülaziz, Avrupa hükümdarları gibi kendisine Hassa Alayı oluşturmuştur.
  • Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye açılmıştır (1869).
  • 1863’te Robert Koleji ve Merzifon Amerikan Koleji, 1864’te Saint Joseph Koleji açılmıştır.
  • İlk kez yurt dışına gezi düzenlemiştir.
  • Düstur adında dergi çıkarılmıştır (Yeni hazırlanan kanunları bildirmek için).
  • Süveyş Kanalı açılmıştır. (Böylece Akdeniz limanları tekrar önem kazanmıştır.)
  • Küçük sanayi dallarını korumak için Islah-ı Sanayi Komisyonu kurulmuştur.
  • İlk posta pulu bastırılmıştır.

DİKKAT !!! Ceride-i Havadis ve Tasviri Efkâr yine Tanzimat Dönemi’nde çıkartılmış gazetelerdir.

I.Meşrutiyet Dönemi (1876 – 1878)

Meşrutiyeti ilan ettiren grup Genç Osmanlılardır.

Temsilcileri: Namık Kemal, Ziya Paşa, Ali Suavi,Ayan Meclisi

Mithat Paşa, Reşat Bey, Mehmet Bey, Refik Bey, Nuri Bey,Ayetullah Bey

Genç Osmanlılar; Osmanlı tarihinde Batılı anlamda ilk özgürlük hareketini başlatan ve Avrupa’da eğitim alan gazeteci aydınlardır.

 I. Meşrutiyet’in İlan Edilme Nedenleri

  • Genç Osmanlıların padişaha baskı yapması
  •  Azınlıkları yönetime katarak Osmanlı Devleti’nin dağılmasını engellemek.
  • Avrupalı devletlerin Osmanlı’nın iç işlerine karışmasını önlemek.
  • Milliyetçilik akımının ve Panslavist çabaların etkisini azaltmak.
  • İstanbul Konferansı’nın (Tersane Konferansı) olumsuz etkilerini gidermek.

Kanunuesasi

-Osmanlı’da yaşayan herkes hiçbir ayrım yapılmaksızın Osmanlı vatandaşı sayılacaktır.

-Devletin dini İslam, dili Türkçedir.

-Yasama yetkisi Ayan ve Mebusan meclislerine aittir.

-Hükümet padişaha karşı sorumludur.

-Meclis açma ve kapama yetkisi padişaha aittir.

-Yargı yetkisi bağımsız mahkemelere verilmiştir.

Kanunuesasi’nin Önemi ve Özellikleri

Osmanlı tarihindeki ilk anayasadır.

-Osmanlı’da halk ilk defa yönetime katılmıştır.

-İkili meclis oluşturulmuştur (Mebusan ve Âyan Meclisi)

  • Prusya ve Belçika anayasaları örnek alınarak hazırlanmıştır.
  • Osmanlı’da parlamenter gelenek başlamıştır.
  • Osmanlı’da ilk kez yönetim şekli değişmiştir.
  • Bu dönemde “Osmanlıcılık” fikir akımı etkili olmuştur.
  • Gayrimüslimler ilk kez merkezi yönetime katılmıştır.

II.ABDÜLHAMİT DÖNEMİ (1876-1908)

-Orta Afrika’da İslamiyet’i yaymıştır.

-Devletin dış politikası İslamcılık (Ümmetçilik)’tır.

-Kız çocukları için Kız Meslek Lisesi (idadi) yapıldı.

-Duyun-u Umumiye İdaresi kuruldu.

-Hafiye teşkilatı kuruldu.

-Jurnal adı verilen haberciler yetişmiştir.

-Yönetim merkezi Yıldız Sarayıdır.

-Telgraf mektebi kuruldu.

-Hamidiye Alayları kuruldu.(Doğudaki Ermeni İsyanları bastırılması için)

-1863 yılında kurulan Memleket Sandıkları 1888 yılında Ziraat Bankasına dönüştürüldü.

-Muharrem Kararnamesi ile Osmanlı Devleti resmen iflas etti.

Tercüman-ı Hakikat adıyla yeni bir gazete çıkarıldı.

-Sanay-i Nefise Mektebi (Güzel Sanatlar Okulu) Osman Hamdi Bey tarafından açılmıştır.

-Reji idaresi kurulmuştur.

DİKKAT !!! Osmanlı tarihinde sürgüne yollanan ilk padişah II.Abdülhamit’tir.

Dağılma Döneminde Ortaya Çıkan Fikir Akımları

Osmancılık

-Osmanlı Devleti sınırları içerisinde yaşayan tüm halka din, dil,ırk ayrımı gözetmeksizin eşit hakların verilmesi ve devletin dağıtılmasını önlemektir.

-Temsilcileri Namık Kemal, Şinasi ve Ziya Gökalp’dir.

-II. Mahmut Osmancılık akımını başlatmıştır.

İslamcılık (Ümmetçilik)

-Tüm Müslümanların halifenin etrafında birleşmesi düşüncesidir.

-II.Abdülhamit döneminde devletin resmi politası olarak benimsendi.

Türkçülük (Turancılık)

-Asya’da yaşayan tüm Türkleri Osmanlı padişahının altında birleştirmeyi amaçlamıştır.

-Türkçülük fikrini destekleyenler ; Ziya Gökalp, Ömer Seyfettin, Halide Edip ve Mehmet Emin Yurdakul’dur.

Federalizm (Ademi Merkeziyetçilik)

-Prens Sebahaddin tarafından hayata geçirilmeye çalışılmıştır.

-Merkezi yönetimin azaltılıp yerel yönetimin güçlendirilmesine çalışılmıştır.

Batıcılık

-Lale devrinden  beri uygulanan fikir akımıdır.

-Süleyman Nazif ve Tevfik Fikret temsilcileridir.

TARİH TÜM KONU ANLATIMI İÇİN TIKLAYINIZ.

TARİH TÜM KONU TESTLERİ İÇİN TIKLAYINIZ.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir