KONU ANLATIMI TÜRKÇE

SES BİLGİSİ

SES BİLGİSİ  (SES OLAYLARI)

                    Ses Bilgisi konusu oldukça önemli bir konudur. Çünkü KPSS ve TYT sınavında her yıl ortalama olarak 3-4 soru gelmektedir.Bizde bu yazımızda Ses Bilgisi ile ilgili detaylı konu anlatımının yanı sıra geçmiş yıllarda çıkmış sorulardan örnekler vererek konunun daha iyi anlaşılmasını amaçladık.

Büyük ve küçük ünlü uyumu  konusunu  öğrenebilmemiz için öncelikli olarak kalın ve ince sesli harfleri bilmemiz gerekmektedir.

Kalın Sesli Harfler; a, ı, o, u

İnce Sesli Harfler ; e, i ,ö, ü

 

Büyük Ünlü Uyumu

Büyük ünlü uyumu Türkçe de ilk hecede kalın ünlü varsa (a, ı, o, u) diğer hecelerinde kalın olması gerekir. Sözcüğün ilk hecesinde ince ünlü varsa (e,i,ö,ü) diğer hecelerinde ince olması gerekir. Büyük ünlü uyumuna uymayan sözcük Türkçe değildir.

Örnekler;

 Kalın sesli olup büyük ünlü uyumuna uyanlar: vatan-çalışma-baba-tatlı-dayı-anahtar vb..

İnce sesli olup büyük ünlü uyumuna uyanlar: beklemek-vermek-yüzük-gelinlik-sindirim

DİKKAT !!!

  • Tek heceli kelimelerde büyük ve küçük ünlü uyumu aranmaz.

Örnekler; aşk, yat, ev, her, bu vb.

  • Bazı ekler büyük ünlü uyumunu bozar. –imtrak, -leyin, -gil, -yor, -daş, -ki.

 Örnekler; Sabahleyin ,amcamgil, ekşimtrak,meslektaş, onunki vb.

  • Birleşik kelimelerde aranmaz.

Örnekler: pazartesi, binbaşı, bilgisayar, kuşgözü

  • Sonradan değişiklik gösteren kelimeler büyük ünlü uyumuna uymaz.

Örnekler ; anne (ana), kardeş(karındaş), elma (alma)

 Küçük Ünlü Uyumu

  • İlk hecede düz ünlülerimiz varsa (a,e,i,ı), ikinci hecede de düz ünlülerimiz vardır.
  • İlk hecede yuvarlak ünlülerden biri varsa (o,ö,u,ü) ya düz geniş (a,e) ya da dar yuvarlak (u,ü) gelir.

Örnekler;

karanlıkküçük ünlü uyumuna uyar.

sevindiler küçük ünlü uyumuna uyar.

seyirci küçük ünlü uyumuna uyar.

Yağmurküçük ünlü uyumuna uymaz.

Tavuk—- küçük ünlü uyumuna uymaz.

 

DİKKAT !!! Büyük ünlü uyumuna uymayan sözcük, küçük ünlü uyumuna da uymaz.

UYARI !!! Küçük ünlü uyumunda her ünlü bir sonraki ünlüyle karşılaştırılır. Büyük ünlü uyumunda ise sözcük ilk harfi ince ise sonrakilerinde ince , kalın ise sonraki harflerinde kalın olması gerekir.

Ulama

Ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcüğün gelmesiyle birbirine katarak okuma olayıdır.

DİKKAT !!! Arada noktalama işareti varsa ulama yapılamaz.

Örnekler;

Pazardan beş ayva aldım.

İstiklal marşı yazarımız Mehmet Akif Ersoy’dur.

Dün akşam eve geç geldim.

 

SES BİLGİSİ / SES OLAYLARI

 

Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi)

  • Sert Ünsüzler f,s,t,k,ç,ş,h,p ile biten bir sözcük c,d,g yumuşak ünsüzlerinden biriyle başlayan bir ek almışsa ekin başındaki yumuşak ünsüz kökün etkisiyle sertleşir. Bu ses olayına ünsüz benzeşmesi ya da sertleşmesi denir.

Örnekler;

Çalış-gançalışkan

Simit-cisimitçi

Sus-gunsuskun

At-gıatkı

DİKKAT !!! Ünsüz benzeşmesi kuralına uymayan sözcükler yazım yanlışı kabul edilir.

NOT : Üçgen,dörtgen,çokgen,”cagız” ve “gen” ekleri gibi kimi sözcüklerde sertleşme olmaz. Örneğin; çocukcağız

Ünlü Düşmesi

  • Orta Hece Düşmesi; alın— alnı, emir—emri
  • Birleşirken Ünlü Düşmesi; emir + etmekemretmek, ne +asılnasıl, keşif-etmekkeşfetmek
  • Türeme sırasında düşme; sarı + armaksararmak, kara + armakkararmak, koku + almakkoklamak

NOT: “iken,idi,imiş,ise” ek eylemleri bitişik yazılırken ünlü düşmesi yaşanır.

Örnekler:

Gidecek- idi gidecekti

Yazıyor-imişyazıyormuş.

NOT : “ile” sözcüğü bitişik yazıldığı durumlarda ünlü düşmesi yaşanabilir.

sizin-ile –sizinle

dolmuş-iledolmuşla

Ünsüz Değişimi(Yumuşama)

Türkçe’de “p,ç,t,k “ sert ünsüzlerinden biri ile biten bir sözcüğe ünlü ile başlayan bir ek geldiği zaman bu ünsüzler (g/ğ, d,b) ye yumuşar. Bu olaya ünsüz değişimi yada ünsüz yumuşaması denir.

Örnekler;

Yurt-u yurdu

Ağaç-aağaca

Sebep-isebebi

Ahenk-iahengi

DİKKAT!!!

  • Özel isimlerin sonlarındaki sert ünsüzler konuşma sırasında değişse bile yazı dilinde değişmez.

Örnekler;

Zonguldak’a ,Yozgat’a, Tokat’ı

  • Genellikle tek heceli olan çok sayıda Türkçe ve yabancı sözcüğün son ünsüzü yumuşamaz. Ancak bazı tek heceli kelimelerin ünsüzleri yumuşayabilir.

Örnekler;

at-ı , süt-ü , suç-u –yumuşama olmaz.

But- budu dip-dibi kap- kabı yumuşama var.

 

Ünsüz Düşmesi

  • Türkçede ‘k’ ünsüzü ile biten sözcüklere ‘-cık/cek’ ekleri aldıklarında sözcüğün sonundaki ‘k’ eki düşer. Bu ses olayına  ünsüz düşmesi denir.

Örnekler;

Sıcaksıcacık (-k ünsüzü düşmüş)

Minikminicik

ufakufacık

NOT: Sonu ‘k’ ile biten sözcüklerde ‘l’ yapım eki aldıklarında  da ünsüz düşmesi görülür.

Örnek; ufak-l ufalmak

Ünlü Daralması

  • Türkçede ‘e,a’ geniş ünlüsüyle biten fiillerden sonra –yor eki gelirse geniş ünlüler daralır ve ‘ı,i,u,ü’den birine dönüşür. Bu ses olayına ünlü daralması denir.

Örnekler;

 özlemeközleyorözlüyor

başlamakbaşlayorbaşlıyor

Susmayorsusmuyor

NOT: ‘demek ve yemek’ fiilleri istisnadır ve çok önemlidir. Hangi ek gelirse gelsin ünlü daralması olur.

Örnek; yeyecek-yiyecek, deyor diyor

Ünlü Değişimi

  • Ben-ebana
  • Sen-esana

Ünlü Türemesi

  • Bazı sözcükler küçültme eki aldıklarında, bazı sözcüklerde pekiştirildiklerinde bir ünlü türetir.

Örnekler;

Azcık-azıcık , gül-cük , dar-acık

Ünsüz Türemesi

 Sözcüğe ek getirildiğinde ve ya sözcüğün başka bir sözcükle birleşmesi sonucunda bir sesin ortaya çıkmasına ünsüz türemesi denir.

  • af-fetmek, his-setmek, hal-letmek,

Kaynaşma (Yardımcı ünsüz-Yardımcı ses)

  • Türkçe’de iki ünlü harf yan yana gelmez. Bu nedenle ünlüyle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde araya giren y,ş,s,n seslerinden biri getirilir. Bu olaya kaynaşma veya kaynaştırma denir.

Örnekler;

– kapı+a  — kapıya

-araba+ı — arabası

İki+er — ikişer

 

Şimdi konu anlatımının daha iyi anlaşılması için çıkmış soru örneklerine bakalım.

2019 TYT Çıkmış Soru 

Tüm hayvanların vücudu dokulardan ve dokuların birleşmesiyle meydana gelen organlardan oluşur. Dokular vücudun çeşitli kısımlarını ve organlarını oluştururken küçücük, kıvrımlı ve karmaşık yapılara dönüşür. Epitel hücreler bu yapıların oluşmasında temel bir işleve sahiptir. Bu hücreler sıkı bir şekilde istiflenerek derinin, kan damarlarının ve organların dış tabakalarını meydana getirir.

Bu parçada aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

A) Ünsüz yumuşaması 

B) Ünsüz benzeşmesi 

C) Ünlü düşmesi

D) Ünsüz düşmesi

E) Ünlü daralması

Sorunun doğru cevabı E şıkkıdır.

2018 TYT Çıkmış Soru 

Ben, sisi zihnin bazı hâllerine benzetirim. (I) Sis içindeyken sanki başka bir dünyada, başka bir nizam içinde oynayan(II) muhayyilem, beni daima şaşırtır. Kimi zaman temel karakterler üzerinde kalıp ayrıntılardan(III) uzaklaşmanın mutluluğunu yaşarım. Kimi zaman da zihnim ayrıntılara dalıp çevreyi(IV) kolaçan etmeye başlar. Birkaç gündür İstanbul’un üstünü bütünüyle örten sis de zihnim gibi oyunlar oynuyor ve görülen, işitilen(V) her şeyi farklı bir şekle sokuyor.

Bu parçadaki altı çizili sözcüklerin hangisinde ünlü düşmesi yoktur?

A) I      B) II      C) III       D) IV      E) V

Sorunun doğru cevabı E şıkkıdır.

2018 Lisans Kpss Çıkmış Soru 

Tokat’ın Taşhan’ı, şehrin en gözde yerinde, en rağbet gören mekânı. Burada tarihin şahitlerini görmek mümkün. Ortası, göğe açılan bir pencere gibi bulutları selamlıyor. Etrafında küçücük odalar var. Her bir oda sanki bir dünyayı taşıyor.
Bu parçada aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

A) Ünsüz benzeşmesi

B) Ünsüz yumuşaması

C) Ünlü düşmesi

D) Ünsüz düşmesi

E)  Ünlü daralması

Sorunun doğru cevabı A şıkkıdır.

2015 Lisans Kpss Çıkmış Soru

Bir roman yazma amacım olabilir.Peki bu ,roman yazmanın gerektirdiği yeterliklere sahip olduğum anlamına gelir mi? Bu parçada aşağıdakilerden hangisi görülmez?

A) Hece düşmesi

B) Ünsüz benzeşmesi

C) Ses Türemesi

D) Yardımcı ses

E) Ünsüz Yumuşaması

Sorunun doğru cevabı C şıkkıdır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir